Gorgoda » Üflemeli çalgılar

Flüt

Mısır — Fri, 06 Nov 2009 20:46:46 +0000

Bir tür nefesli çalgı. Flüt çoğu orkestra, topluluk ve nefesli gruplarında soprano sesi veren enstrüman olarak kullanılır. Flütlerin büyük bir çoğunluğu metalden yapılır ve bir ucunda ağızlık olan bir tüp biçimindedir. Flüt ailesinin diğer üyeleri, piccolo, alto flüt ve bas flütten ibarettir. Jean Pierre Rampal ve Aure Nicolet bu sazın ünlü solistlerindendir.

Batı müziğinde en çok kullanılan şekliyle flüt cinsi olan yan flütün Çin’de M.Ö. 900 yılından beri kullanıldığı bilinmektedir. Flüt, öncelikle Almanca konuşulan bölgeler olmak üzere, Avrupa’ya 12. yüzyılda girmiş ve ilk önceleri çoğunlukla askeri bandolarda kullanılmıştır. Alman flütü adının verilmesi bu zamana denk gelir. Flüt daha sonra 16 ve 17. yüzyılda oda müziğinde kullanılan bir enstrüman hâline dönüşmeye başlamıştır. Bu ilk flütler, 6 parmak deliğinden ibaret tek parçadan oluşmaktaydı. Ancak 1600′lerde, flüt birbirine bağlı 3 parçadan oluşacak biçimde yeniden tasarlanmıştır. Aşamalı olarak, flüte daha fazla tuş eklenmiş ve orkestra parçalarında yerini almaya başlamıştır. 1800′lü yıllarda 4 tuşlu flüt en çok kullanılan türü olmakla birlikte, 8 tuşlusu da geliştirilmiştir. Günümüzde, silindir biçiminde, 13 ya da daha fazla ton delikli ve basmalı tuşlu Bohemia flüdü en çok kullanılan türüdür.

Klarnet

Mısır — Fri, 09 Oct 2009 20:41:34 +0000

Tahtadan, metal perdeli, orkestrada önemli yeri olan bir üflemeli çalgı. Ahşap nefesli çalgılar ailesinin bir üyesi olan klârnet, bir ucunda ağızlık olan, öteki ucu da çan biçiminde olan bir uzun tüpten oluşur. Çoğunlukla ahşaptan yapılan klârnetin üzerinde, küçük metal tuşlar bulunan delikler vardır. Dil titredikçe, dolu ve zengin bir ton elde edilir. Tuşlara basıp bırakarak, tonlama yapılır. Klârnet 4 notada imal edilir ve en çok kullanılan düz-si klârnettir. Bu klârnetin 3,5 oktav kadar ses genişliği vardır. On sekizinci yüzyılda Alman bir flüt imalâtçısı olan Johann Christoph Denner tarafından, dilli bir halk çalgısı olan “Chalumeau” adlı enstrümanın değiştirilmesiyle elde edilmiştir. 1840′lı yıllarda iki farklı karmaşık tuş takımı geliştirilmiştir. Klârnetler orkestralarda 1780′li yıllarda popüler hâle gelmiştir. Klârneti ön plâna çıkaran eserlerden bazıları George Frideric Handel’in iki klârnet ve bir korno için uvertürü, Carl Strawitz ve Wolgang Amadeus Mozart’ın klârnet konçertosudur.

Saksafon

Mısır — Fri, 24 Jul 2009 17:12:28 +0000

Tek kamışlı bir tür nefesli saz. Saksafon dil sesli nefesli çalgılardan biridir. Yapısında, klârnetin tek dilli ağızlığı, metal bir gövde, obuanın kıvrık bölümüne benzeyen bir bölümü bulunur. Çoğu saksafonun alt kısmı eğiktir. Çok azı düzdür ve klârnete benzer. Saksafonun üzerinde 12 tuş ve delik bulunur. 6 çiviye basıp bırakılarak, gruplar hâlinde açılıp kapatılarak farklı ses tonları elde edilir. Aletin üzerinde, normal sesinin bir oktav altında ya da üstünde ses çıkartmaya yardımcı olan fazladan iki delik vardır. En çok kullanılan saksofon türleri olan, soprano, alto ve tenor saksofonun 2,5 oktavlık bir ses genişliği vardır. İlk kez 1840 yılında Adolph Sax adında Fransız bir imalâtçı tarafından icat edildi. İlk olarak da 1844′te senfoni orkestralarında kullanılmaya başlandı.

Trompet

Mısır — Wed, 15 Jul 2009 11:00:43 +0000

Bir ağızlık ve kendi üstünde kıvrılmalı silindir biçimindeki borudan oluşan üflemeli bir çalgı. Ağız kısmı kâse benzeri konik biçimdedir. Trompetin diğer üflemeli çalgılardan farkı, üfleme sırasında iki ya da üç kez ses düzenlemesi yapılabilmesidir. Basit trompet ve pistonlu trompet olmak üzere iki türü vardır.

Trompetin kullanılması insanlık tarihinin ilk dönemlerine kadar uzanır. Roma döneminde yapılmış bazı heykel figürlerinde trompet benzeri çalgılara rastlanır. Orkestrada yer almasıysa 17. yüzyıl başlarında gerçekleşmiştir.

Trombon

Ziyaretçi — Wed, 15 Jul 2009 10:59:48 +0000

Eski bir geçmişi olan ve günümüz orkestralarında kullanılan üflemeli bir çalgı. Silindir biçiminde borusu ve bir huniye benzeyen ağız kısmıyla trompeti andırır. Trompetten farkı, kayarak işleyen bir sürgüsünün olmasıdır. Sürgü koluyla çalınır. Sürgünün yedi değişik konumu, iki oktavı geçen kromatik bir ses merdiveni sağlar.

Trombonun Roma döneminden daha öncesine dayandığı düşünülmektedir. Kesin bilgi, Sackbut adıyla törenlerde kullanılmış olmasıdır (14. yüzyıl). 16. yüzyılın sonunda Venedik dinsel eserlerinde trombona yer verilmiştir. Monteverdi 1607 de sahnelenen Orpheus operasında beş trombon kullanılmıştır.

Zurna

Mısır — Wed, 17 Jun 2009 10:29:04 +0000

Zurna

Günümüzde Türk halk müziğinde, geçmişte ise mehter müziğinde ve klasik Türk müziğinde (18. yüzyıldan önce) kullanılan üflemeli bir çalgıdır. Dünyanın pek çok ülkesinde zurnaya benzeyen çalgılara rastlanır. Bunların bazıları, kökeni aynı olan adlar taşır. Bu tipten çalgılar İran’da “sûrnây”, Çin’de “sona”, Hindistan’da “sanayi”, Fas ve Cezayir’de “gayta”, Libya ve Tunus’ta “zuk-ra”, Mısır’da “sibs”, Arabistan Yanmadası’n-da “mizmâr” adını almıştır.

Geçmişi Eski Mısır’a kadar uzanan zurna, Müslümanlık’ı kabul etmeden önce Türkler tarafından “yorağ” ya da “yurağ” diye adlarıdırılmıştır. Zamanla bu sözcüğün yerini, “düğün neyi” anlamına gelen Farsça “sûrnây” sözcüğünün değişmiş ve bozulmuş biçimi olan “zurna” sözcüğü almıştır.

Zurnanın başlıca iki bölümü vardır: Gövde ve sipsi (ya da cukcuk). Şimşir, gürgen, ardıç, kızılcık, dişbudak, erik gibi ağaçlardan, tornada çekilerek yapılan gövdenin koni biçiminde genişlemiş alt kısmı “kalak” diye adlarıdırılmıştır. Ney, kaval, flüt gibi düz birer boru olan üflemeli çalgıların dar ya da geniş birer kalağı vardır. Basite indirgemek gerekirse, zurnanın gövdesi uzun, konik bir borudur; üzerinde, yedisi önde (dışa bakan), biri arkada (içe bakan) olmak üzere sekiz delik bulunur. Zurna iki elle tutularak çalınır ve delikler iki elin parmaklarıyla açılıp kapatılarak perdeler (notalar) elde edilir. Anadolu’ nun kimi yörelerinde, zurnanın kalağında da iki ya da üç küçük delik görülür. Bunlara “cin deliği” (ya da “şeytan deliği”) denir. Uğur getirdiğine inanılan bu deliklerin perdeler üzerinde herhangi bir etkisi olmaz.

Çalgının ikinci bölümü olan “sipsi”, suda bekletilip yumuşatılan, sonra da ağza alınacak ucu inceltilip yassıltılmış bir kamıştır; madeni ya da ahşap olabilen “lüle” aracılığıyla gövdeye takılır. Gövdenin üst ucuna, lülenin çatlamaması için, çoğunlukla madeni olan bir bilezik geçirilir. Bu bilezik, neydeki “parazvane” gibidir.
Zurnanın çalmışı ilginçtir: Çalan, burundan soluk alıp verir ve havayı ağzında yedekler. Böylece çalma hiç kesintiye uğramaz. Zurnanın sesi tiz, keskin ve çok gürdür. Bu yüzden daha çok açık havada çalınır. Ama 18. yüzyıldan önceki dönemlerde klasik Türk müziğinde, kapalı mekânlarda zurna kullanıldığını gösteren minyatürler vardır. Bu zurnalar büyük olasılıkla daha yumuşak sesli çalgılardı.

Zurnanın ses alanı yaklaşık iki oktavdır. Bu iki oktavlık alan içinde, çalanın ustalığına bağlı olarak, zurnadan tüm sesler (koma sesleri, çeyrek sesler) elde edilebilir. Halk arasında yaygın olarak kullanılan “zurnada peşrev olmaz” sözü zurnanın yetersiz bir çalgı olduğu kanısını uyandırır, ama zurnayla yalnız basit melodiler değil, peşrevler, saz semaileri de çalınabilir. Nitekim, gerek Mehterhane’de, gerekse saray ve konaklardaki fasıllarda çalınmıştır.

Zurnanın çeşitli boyları vardır. Küçüklerine “cura zurna”, büyüklerine ise “kaba zurna” denir. Davul ve zurna Türk halk müziğinin ayrılmaz ikilisidir. Ama, 20. yüzyılda Anadolu’nun kimi yörelerinde zurnanın yerini klarnet almıştır. Çoğu yerel ustalar tarafından yapılan bu metal (bafon) klarnetler, ugırnata” diye adlarıdırılmıştır.