"Enter"a basıp içeriğe geçin

Kıyı ve Kıyı Tipleri

Deniz ve karanın birleştiği yere kıyı denir. Kıyıların şekillenmesinde etkili olan faktörler şunlardır: dalgalar, akıntılar, gelgit, akarsular, buzullar, iç kuvvetler ve kıyıdaki dağların uzanış biçimi. Ayrıca canlılar (mercanlar) da kıyı oluşumunda az da olsa etkilidir. Bunların dışında rüzgârlar da kıyı oluşumlarında dolaylı etkiye sahiptirler.

Her kıyı biçiminin kendine göre bir adı vardır. Başlıca kıyı tipleri şunlardır.

1) Enine Kıyılar: Dağların kıyıya dik uzan-dığı yerlerde görülür.

Örnek: Ege bölgesinin kıyıları (Edremit-Kuşadası arası). Bu kıyılarda; girinti-çıkıntı fazladır. Kıt’a sahanlığı geniştir. İç kesimlere ulaşım kolaydır. Limanların art ülkesi geniştir. Deniz etkisi iç kesimlere kadar sokulabilir.

2) Boyuna Kıyılar: Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde görülür.

Örnek: Karadeniz ve Akdeniz kıyıları. Bu kıyılarda; girinti-çıkıntı azdır. Doğal limanlar azdır ve art ülkeleri de dardır. İç kesimlere ulaşım zordur. Dalga aşındırmasıyla falez oluşumu fazladır. Kıyıyla iç kesim arasında iklim, bitki örtüsü, ekonomik etkinliklerde farklılık çoktur.

3) Ria Tipi Kıyılar: Akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir.

Örnek: İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı, Haliç ve G. Batı Anadolu kıyıları.

4) Dalmaçya Tipi Kıyı: Kıyıya paralel uzanmış dağların çukur kısımlarının deniz suları altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir. Dağların yüksek kısımları kıyıda adaları oluşturur.

Örnek: Adriyatik Denizi’nde Dalmaçya kıyıları (eski Yugoslavya kıyıları). Yurdumuzda Antalya- Kaş kıyıları da bu tip kıyılar için iyi bir örnektir.

5) Limanlı Kıyılar: Geniş tabanlı vadilerin ya da koy ve körfezlerin deniz suları altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir.

Örnek: Karadeniz’in kuzeyindeki kıyılar (Odessa, Dinyeper). Yurdumuzda da Büyükçekmece ve Küçükçekmece kıyıları böyle kıyılardandır.

6) Haliç (Estuar) Tipi Kıyılar: Gelgit olayının etkisiyle akarsu ağızlarında oluşan kıyılardır. Kuzeybatı Avrupa kıyılarındaki önemli limanlar buna örnektir. Yurdumuzda bu tip kıyı yoktur.

7) Fiyort Tipi Kıyılar: Buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyılardır. Bu kıyılara en iyi örnek olarak İskandinav Yarımadası’ndaki kıyılar gösterilebilir. Eğer kıyıda adalar var ve kıyının girintisi-çıkıntısı fazlaysa bu tür kıyılara skyer tipi kıyılar denir.

Örnek: Norveç kıyıları

8) Resif Kıyıları: Mercan iskeletlerinin üst üste birikmesiyle oluşan kıyı tipidir.

Örnek: Avustralya kıt’asının doğusunda yer alan mercan adalarının kıyıları.

Kıyı Haritaları

Kıyı haritaları ayrıntı yönünden en zengin Hidrografik haritalardır. Denizlerin karaya yakın bölgeleri için yapılırlar ve ölçekleri 1/250.000 ile 1/40.000 arasındadır. Karaya ait daha zengin ayrıntıyı kapsadıklarından Yersel Seyire daha uygun haritalardır.

Kıyı haritaları seyir dışında başka amaçlarla da kullanıldığından, Mercator ve Gnomonik projeksiyonların dışında değişik projeksiyonlarla çizilmiş olanlarını da görmek mümkündür. Bu haritalarda ana derinlik eğrileri ile özellikle sığ kısımlarda ara derinlik eğrileri de çizilmiştir.

Kıyılada Oluşan Dalga Akıntıları

Kıyılarda kırılan dalgalar kıyı boyunca ilerleyen akıntıların teşekkülüne sebebiyet vermektedir. Kıyıya verev olarak gelen ve kırılan dalgalar plaj üzerinde kırılmanın neticesi olan bir ilerleme yapmakta ve geriye dönerek plajın eğimi boyunca hareket etmekte, denize karışmaktadır. Bu tarzdaki kırılma ve geri çekilmeler plaj boyunca bir akıntı meydana getirir. Dalgalar kıyıya ne kadar verev gelirse ve plaj ne kadar eğimli olursa akıntılar da o kadar süratli olmaktadır. Akıntının hareket doğrultusu da dalgaların kıyıya yaklaşma ve kırılma durumuna bağlıdır. Mesela kıyıya kuzeydoğu doğrultusundan verev olarak gelen dalgalar batıya doğru hareket eden akıntıların teşekkülüne sebebiyet verir.

Dalgalar kıyıya karşı geldikleri takdirde dip taraftan açığa doğru su hareketleri olmaktadır. Daha ziyade büyük dalgaların görüldüğü zamanlarda plajlara cepheden yaklaşarak kırılan dalgalar geriye doğru su hareketleri meydana getirmekte ve plaj materyalinin bir kısmını da açıklara sürükleyerek plaj zayıflamalarına sebebiyet vermektedir.

Bu yazı yorumlara kapalı.

Başvuru Kaynakları

Pin It on Pinterest